Можеби најинтересната дилема од сите поставени до сега. Ќе бидам најдетален што можам, ќе ги видиме добрите и лошите работи од сите агли и ќе биде tl:dr текст така што кој не му е до читање нека рипа.
Добрите.
1. Брзина на спроведување на одлуки и минимизација на бирократија. Ако денес на Ши Џинпин му текне дека сака железница од 500 километра завршена за 1 месец од Свирипичино до Тресикурино, изградбата почнува завчера. Нема јавни расправи во парламентот, па опозицијата поднела 800 амандмани за да блокира почеток, па требало јавен тендер, па требало консултација и заеднички проект со ЈП Македонски Шуми оти преку шума водел патот, па требало кур од овца. Бирократијата е сведена на минимум.
2. Независност од поединци, групи и организации. Пример 1. Една од главните рак рани на Македонското општество како што спомна отворачот на ова мислење е јавната администрација. Под итно треба минимум 30% да летаат од работа и тоа 30% ако сме попустливи. Во превод тоа значи изгубени гласови. Ниедна партија нема да го направи тоа. Пример 2. За избори треба јака партија, маркетинг, конекции, ПР, новинари, сето тоа кошта пари, тие пари во главно ги даваат фирми од типот на: Ќе Градам Каде Сакам ДООЕЛ или ТП Мали Хидроцентрали или Поликлиника Ако Јавно Здравство е Добро Никој Нема Да Доаѓа Кај Нас. Ако/кога ќе дојдеш на власт тие чекаат да си го исполниш твојот дел од зделката. Ако сакаш пак пари и кампањи и да не ги изгубиш следните избори. Помалку инволвирани страни значи помалку жонглирање за да го балансираш цел тој апаратус од 300 засегнати страни: гласачко тело, инвеститори во партија, барања од ЕУ, НАТО, ШМАТО, малцински групи, новинари ти дишат во врат, пензионери... Одржување на цел тој баланс што го правиш ако сакаш да опстанеш во политички живот на крајот те кошта во функционалност и ефективност на напредокот на државата.
Лошите.
1. Моралниот компас на оној на власт. Не постои никаков начин да одредиш дали тој избраниот во преден план ќе го има интересот на државата или ќе ја направи уште покатастрофална работата од сегашната.
2. Дури и да имаш начин да ја решиш точка 1 не постои начин да се осигураш дека оној што си го избрал колку и да е морален нема да се конвертира по пат. Не за џабе е изреката власта корумпира, апсолутната власт апсолутно корумпира. Дај му ја на човек и колку и да е со крст на чело по некоја година почнуваат да му се менуваат перспективите.
3. Ненадејната смрт на избраникот креира поголем удар во држвата отколку во демократија. Во демократски држави ако умре премиер или претседател во зависност од нивното политичко уредување и која фигура е побитна е исто како да изгубил на избори. Доаѓа друг и животот си продолжува без посериозни последици. Во диктатура со оглед на тоа што има централизација на моќ во еден пар раце, губењето одненадеж на тие пар раце значи и поголема дестабилизација, што во превод значи дека ефектот од потенцијални атентати или насилни преврати би бил поголем па според тоа и ризикот од нив. Ставањето на сите јајца во една кошница значи дека ќе ги изгубиш сите при евентуален пад. Дури и теоретски да ги решиш точка еден и два, преку ноќ сите придобивки што си ги направил во тие 20 години може да паднат во вода.
Другите работи од типот на надзор, човекови права и слично веќе спаѓаат под точка еден и два. Теоретски ти можеш да бидеш диктатор и да дозволиш новинари да јадат гомна против тебе. Ама теоретски. Во пракса почнуваат параноите, егото, синдромот на Бог и слично.
Кога си во соба со 99 други луѓе од кои повеќето не се далеку од ова ниво:
а треба со мнозинство да се носат одлуки, разбирливо е зошто диктатурата почнува да делува симпатично. Ако додадеш на тоа и голема тендеција за насилство и агресија, која не е битно дали е генетска, стекната, културолошка или кој и да е изворот тогаш сфаќаш дека демократијата не е апликабилна врз поголемиот дел од светот. Цела Африка, цела Латинска Америка, цела Азија минус тие 3-4 напредни косооки земји се спој на тие два елементи: ниска стапка на интелигенција и доминантна стапка на насилност што ја прави демократијата практично невозможна. И многу ми е интересно кога некој си таму шведски премиер критикува некој си арапски дека е диктатор кој владее со суровост. Сум го дал овој пример и порано, исто како директор на детска градинка да критикува директор на затвор со максимална безбедност за истото. Едниот има работа со луѓе кои чекаат на семафор на црвено за пешаци во 3 саат сабајле иако нема кола во радиус од 30 километра, другиве сметаат дека да силуваш деца од 9 години е халал. И ваљда нема овој пат да се појави некој дебил сега и да се излета со најретардираниот "аргумент" дека не треба да се генерализира и како он има колега во Германија од Ирак кој е најдобриот човек на светот.
Балканот е интересна приказна. Преодна фаза меѓу напреднатиот свет и оној од горе спомнат. Повисоко ниво на свест и IQ од тие, ама не и на ниво на западна Европа, Канада, Австралија итн... Исто пониска стапка на насилство од првите, ама повисоко од вторите. Да, со право сите се жалат на срањата во кои се наоѓа државава, ама да те стават во Нигер, Гватемала, Лаос, Хаити или Либан, Македонија ќе ти изгледа рајот на земјата. Странците обично се чудат како децата си играат и одат на школо сами. Не сме биле во средина во која хараат исламистички орди, нарко картели, банди како замена на племе кои се формирани дали поради боја на кожа, дали поради етничка припадност, дали поради тоа од кој град или кое маало си. Па и тоа не е доволно што има пример црнечки банди туку има и повеќе црнечки банди кои меѓу себе се убиваат. Само затоа што си од другата банда.
За Македонија, тоа ни жена ни риба статус не знаеш кај те става, дали во вода или на копно и што е подобро.
Секако останува и прашањето на транзицијата, како преоѓаш од демократија во диктатура.
Има два начина.
Првиот, мирниот е по волја на народот. Имаме класичен пример во соседството, односно Турција. Ердоган направи референдум каде што малтене ги праша: дали сакате да ви бидам диктатор? Мнозинството изгласа да.
Ама тука од старт се јавува апсурден проблем. Како очекуваш од народ кој до сега максималниот капацитет му бил Мурто и Курто одеднаш да избере асален диктатор што и да значи тоа односно дури и кога би ги занемариле точка еден и два од погоре како да не постојат. Слушај демократијава не ја бива пошто се истите од сдсмне на власт дај да избереме диктатор. А на гласачките ливчиња кандидати кои дури и да не се од сдсмне се нивни пандани или паралели во капацитет, морал, способност, интелект. А дури и да има некој асален никој нема да го гласа. Јер тоа ни е максимумот. Единствен начин да се заобиколи овој апсурд е огромна вклученост на оние неопределените кои не одат да гласаат или цртаат кур на ливчето. Ама под услов дека и тие знаат што прават, дека можеме да веруваме во нивното расудување и конечно дека ќе се одважат да излезат на гласање и да ги потиснат оние другите во бројност. А многу од нив и се отселени од државата па и да ги исполнуваат условите на чисто расудување и воља да излезат не можат да го направат тоа дури и да сакаат. Многу ако-а, многу услови што значи дека избегнувањето на овој апсурд е како да избегнеш сиромаштија со уплаќање на лото.
Вториот е насилен. Доаѓа некоја група која прави државен удар и носи на сила диктатор. Обичниот народ кој го ебе нема да се праша и така е глуп да избере асално. Вака се бајпасира референдумот, ама се јавуваат два поголеми проблеми. Првиот е дестабилизацијата на државата, луѓе бегаат, странски инвеститори си одат, пад на валута, хаос итн. Вториот е нешто што емпириски и во пракса се покажало како скоро неизбежно, а тоа е дека се што е наметнато вештачки макар и со најдобра намера ќе падне. Ако ти со закани и на сила тераш дете да јаде зеленчук против негова волја дури и затоа што му мислиш најдобро во моментот кога ќе излезеш од соба ќе ги изеде бонбоните и чоколадите од фиока. Имаме примери со Турција со Ататурк, Египет со Насер итн...
Прогресот што овие им го донеле на својот народ бил прогрес на сила затоа што биле диктатори. И како такви им рекле на стоката од жители-од вас сакам да направам луѓе. Но стоката од жители не сакале да бидат луѓе, сакале да останат шиптaри, ама ќутеле јер диктатура. Во моментот кога таа диктатура почнала да слабее тие си се вратиле во своето пририодно стање на бидување шиптaри.
Така што во анализава гледав да ги тргнам оние шок моменти на леле диктатура страшно и да ги гледам чисто практично и непристрасно. Заклучокот е дека си има бенефити и лоши страни, но практично е неостварливо затоа што или има многу услови кои граничат со невозможно или е огромна опасност што не знаеме дали на крај ќе се исплати и нема се да се врати како што било до сега. И не, не е крив ни мицко ни копитото муртинско ни бранко и мранко. Додека свеста на мнозинството Македонци не се крене ќе го јадеме овој кур. Џорџ Карлин максимално добро го има тоа објаснето:
За крај имам размислувано и што би наравил да имам неограничена власт. И за разлика од некои други теми за филмски глумци по ова прашање сум скоро на иста линија со отворачот на дилемава.
1. Дигитализација максмиално на процесите за државна администрација. Срамота е во 2026 од дома да можам да купам карта за концерт во Индија или да резервирам во ресторан во Тајланд а да чекам редици во ебан ПИОМ или Катастар. Не сум ајташ, затоа си има и таква струка, ги земаш најдобрите што може, ги плаќаш колку што ќе ти побараат и дигитализираш се што може. Ако може со кур (qr) кодови да добиваш сва и свашта како гаранција дека е валидно, може со кур кодови или нешто слично и се друго. Зошто пример да имам 13 патарини кои ќе работат 3 смени плати, придонеси, ќе трошат струја, ресусрси, одржување, инфрастркутура кога можам во најмала рака да отпечатам милион вињетки и да го решам проблемот ако веќе морам аналогно. Или да платам онлајн да добијам дневна, неделна, месечна или годишна потврда (во зависност колку ми треба) со кур код и да возам низ државава без проблем.
2. Летање на 70% јавна администрација. Останува се што не може да се реши дигатлно: ѓубреџии, пожарна, доктори, сестри, негувателки, учители/учителки (короната докажа дека може и ова ама во интерес на детето покрај едукацијата е битна и социјализацијата и човечкиот елемент во развојот така што остануваат и оние што може да се решат дигитално но има поголеми негативни ефекти), полиција (разретчена)... Се друго сведено на најнеопходно. Да,точно, се ствара тука мини социјална криза и зголемена невработеност на почеток меѓутоа сечеш една рака за да го спасиш цел организам.
3. Донесување на закони со кои Македонија ќе има даночни олеснувања за странски капитал т.е. перална на пари. Кога си просјак те заболе ташак дали илјадарката што ти ја оставил некој Петко му е заработена од дилање бело. Дури и Швајцарија наоѓа начини да заобиколи некои работи во вакви ситуации. Колку поголем прилив на пари во банките, толку повеќе тие пари може да се вртат и играат во посигурни варијанти: злато, колекционерски предмети, акции од докажани глобални фирми, инвестициски фондови итн...
4. Максимално олеснување на процедура за дигиталниот пазар на труд. Знам случаеви на програмери што живеат во селото или гратчето од каде што се и за таму со таа плата се цареви. Знам и случај и на другарка архитект кој се врза со еден наш Канаѓанец, оваа од тука проекти он од таму како за тука добри пари а сепак во драстично помала сума од што би ги плаќал тамошните архитекти. Максимално олеснета процедура за дигитални номади. Овие се работи што не коштаат многу, а може да донесат многу.
5. Пренасочување на парите од точка 2 и 3 таму каде што најмногу гори пензиски фонд, здравство, образование, инфраструктура.
6. Судски систем по амерички принцип на порота. Не може еден судија да одлучува како ќе му текне на него и колку пари ќе му дадеш.
7. Подобрување на земјоделство колку што е можно. Тука има повеќе работи да не продолжувам.
Ова како за почеток.
Се на се, нема во догледно време излез од оваа ситуација. Или прифаќаш и се помируваш со статус квото, или не се помируваш и одиш некаде каде што за тебе е поподносливо. Во наш животен век, со овој народ сега, нема трето.
