Енциклопедијата на турскиот свет прави јасна разлика помеѓу Бугари (Bulgarlar) и Словени (Slavlar), помеѓу кои се споменати Македонските Словени (Makedon Slavlar) и Mизиските Словени (Моеzya Slavlar).
И сега ќе дојде шупашкарецов, пардон штипјанецов да ни кажува дека тој бил Бугарин.
Големиот бугарски хаганат се распадна – и беше поделен меѓу синовите на неговиот основач, Кубрат – кратко по неговата смрт, како резултат на борбите за наследство меѓу неговите синови и нападите од страна на Хазарскиот хаганат. Бугарите, предводени од третиот син на Кубрат, Аспарух, ги преминаа реките Ози (Днепар) и Турла (Днестар) и се населија во сливот на Дунав – во област која во византиските извори се нарекува *Оглос* или *Онглос* (што значи „агол“ или „ќош“). Откако се спротивставија на Аварите стационирани во локалните утврдувања, тие ја презедоа контролата врз областа; до 670-тите години, тие се наметнаа како сила што ја загрозуваше Византиската Империја од север. Дунавскиот бугарски хаганат беше основан откако Бугарите – под команда на Аспарух – успешно преминаа на јужниот брег на Дунав и се населија таму; како што стануваа сè помоќни, тие ги потчинија бројните словенски племиња со кои се сретнаа, а на крајот со нив создадоа политичка и културна унија.
За време на владеењето на Аспарух (642?–701) — кој првично воспоставил добри односи со Византија — Константин IV (668–685), откако ги преживеал арапските напади, во 680 година тргнал кон делтата на Дунав и областа Оглос за да ги протера Бугарите од своите земји; сепак, тој не успеал да ги спречи да ја заземат областа Добруџа, која се протегала сè до Варна (Одесос). Со договорот склучен меѓу двете држави во 681 година, Византиското Царство формално го признало основањето на независен бугарски хаганат на сопствените територии. Понатаму, ова претставувало првпат Византија официјално да отстапи свои балкански земји на некое туѓо племе. Така, под водство на Аспарух, Бугарите се населиле на византиска територија и успеале да формираат моќен хаганат со престолнина во Плиска, во Источна Мизија. Сепак, ова истовремено го отворило патот за Словените — кои станувале доминантен демографски елемент во рамките на хаганатот — на крајот да ги асимилираат Дунавските Бугари. Иако раните извори ги спомнуваат двете етнички групи одделно, археолошките истражувања укажуваат на тоа дека дошло до мешање — особено во текот на IX и X век — и државата постепено се словенизирала. Аспарух го презел раководењето со државата, која Бугарите ја организирале според туркискиот племенски систем, носејќи ја титулата *кан*. Оваа титула подоцна била заменета со *кнез* (што на словенски јазик значи „принц“), а потоа и со *цар*. Во бугарското општество, високата аристократија ја сочинувале *бојарите*, додека пониското благородништво го сочинувале *багаините*.
Тервел (700/1–718) — кој стапил на престолот по Аспарух и веројатно му бил син —... Тој воспоставил добри односи со Јустинијан II (685–695; 705–711), кој бил протеран на Крим по доаѓањето на власт на Тибериј (698–705), а потоа побарал засолниште кај него. Јустинијан му доделил на Тервел — кој овозможил негово враќање на престолот во 705 година — територија и титула „кесар“, што била најпрестижната титула веднаш по онаа на царот. Иако подоцна Јустинијан се обидел да го поврати она што претходно го отстапил, тој бил поразен за време на нападот врз јадрото на бугарската држава во 708 година. Подоцна, Тервел наредил да се изработи голем релјеф со неговиот лик, врежан во карпата кај Мадара, во близина на Плиска.
Според договорот склучен од Теодосиј III во 716 година, јужната граница на Бугарскиот хаганат се проширила кон Тракиската Низина. Покрај тоа, Бугарите одиграле значајна улога во поразот на Арапите кои го опсадиле Цариград во периодот 717–718 година.
По хан Тервел, на бугарскиот престол дошол хан – идентификуван како Товирем (718–724) од украинскиот историчар О. Прицак – кој владеел 21 година. Во периодот меѓу 724 и 739 година, хан Севар, последниот хан од династијата Дуло, ги предводел Бугарите; тој управувал со хаганатот 15 години. Со смртта на хан Севар, династијата Дуло престанала да владее со Бугарите, а власта преминала во рацете на родот Вукил (или Укил). Првиот хан од лозата Вукил бил Кормисош (739–756) – во византиските извори нарекуван *Крумесиз* – кој владеел со Бугарите 17 години. За време на неговото владеење, византискиот цар Константин V Копроним (741–775) го започнал својот прв поход против Бугарите, по копно и по море, со цел да го уништи Бугарскиот хаганат. Тој спровел девет походи против Бугарите и, поради оваа борба, станал познат како „првиот бугароубиец“ (*Булгароктонос*). По смртта на Кормисош, него го наследил неговиот син Севинек (756–761). По судирите предизвикани од византиски гранични провокации, царот Константин V започнал поход против Бугарите во 763 година и им нанел пораз.
За време на владеењето на Кормисош и хан Севинек, очигледно било дека Словените почнале да заземаат позиции во бугарскиот државен апарат и да стекнуваат влијание; оваа ситуација ги вознемирила бугарските благородници и довела до внатрешни немири. Во граѓанската војна што избувнала по сојузот склучен од бугарските благородници против хан Севинек, ханот го загубил животот. На чело на државата го наследил Телец (761–764) од родот Угаин; сепак, Телец не успеал да ги задуши внатрешните бунтови и на крајот бил убиен, а на негово место дошол Савин (765–767) — зет на хан Кормисош. Сепак, и Савин бил соборен од власт кратко потоа, а го наследил хан Умор. Овој хан владеел само четириесет дена пред да биде убиен. Хан Бајан (Бајанос/Паганос/Кампаганос), кој го наследил хан Умор, исто така бил убиен по краток период; по него дошол Токту, кој ја доживеал истата судбина. Конечно, на престолот дошол хан Телериг (777–804), ставајќи крај на борбите за власт во рамките на Бугарскиот хаганат и овозможувајќи ѝ на државата да започне процес на реорганизација. Како што претходно беше споменато, Константин V презел повеќекратни походи против Бугарија, принудувајќи ги Бугарите да започнат мировни преговори, но тој починал за време на еден од тие походи (775). Телериг, кој бил принуден да побегне во Цариград во 777 година — веројатно поради внатрешни судири — побарал засолниште кај византискиот цар Лав IV (чија мајка била хазарска принцеза); подоцна тој преминал во христијанството и се оженил со византиска принцеза.
За време на владеењето на хан Кардам (777–802) – наследникот на кан Телериг – Хаганатот зајакнал и внатрешно и надворешно, дејствувајќи главно врз основа на одбранбена стратегија. Како резултат на тоа, тие двапати го поразиле царот Константин VI и успеале да склучат мировен договор со Византија во 796 година, кој бил поволен за нивните интереси. Општата политика на Кардам била насочена кон зајакнување на централната власт. По Кардам, на бугарскиот престол дошол неговиот син, хан Крум (802–814), додека истовремено на византискиот престол стапил Никифор I (802–811), кој бил решен да го реши „бугарското прашање“. Напуштајќи го одбранбениот став на својот татко, хан Крум водел агресивна политика кон Византија. Кога Франките – кои се појавиле како нова сила во Европа – извршиле инвазија врз Аварскиот хаганат што слабеел, хан Крум ги ставил под своја власт аварските заедници во близина на реката Тиса, вклучувајќи ги во границите на Хаганатот северните региони на денешна Србија и унгарските територии што се протегале од реката Тиса до вливот на Сава во Дунав.
Во 811 година, Никифор I започнал голем поход против Крум – кој претходно навлегол во Македонија во 808 година и ја освоил Сердика (Софија) во 809 година – марширајќи кон Плиска, уништувајќи ја престолнината на Бугарскиот хаганат и палејќи ја палатата на ханот.
Сепак, хан Крум, враќајќи се со својата војска, извршил ненадеен напад врз Никифор I и извојувал блескава победа. Со оваа победа, тој ја стекнал почитта на Македонските Словени и му овозможил на Хаганатот да се прошири кон југозапад. За време на владеењето на Михаил Рангабе (811–813) — наследникот на Никифор — Крум извршил упади во Источна Тракија во 812 година и ги освоил Девелтос, Анхијалос (Ахјолу), Созополис (Сузеболу), Бероја (Ески Загра) и Месембрија (денешен Несебар) — важен центар — сите сместени долж брегот на Црното Море. Во 813 година, Крум ги повикал остатоците од Аварите и своите словенски сојузници за да започне со подготовките за опсада од големи размери на Цариград. Сепак, токму кога сè било подготвено за почеток на походот, тој починал по обилно крварење од носот (13 април 814 година).
Владеењето на хан Крум се смета за еден од најславните периоди на Првиот бугарски хаганат. Зајакнат под водство на хан Крум, бугарскиот хаганат водел војна против Византија, освојувајќи византиски територии и трговски центри; покрај територијалните придобивки, ова ја збогатило и бугарската државна каса. Крум се стремел кон обединување на сите Бугари во Дунавската област и вклучување на земјите населени со
Мизиските Словени во бугарскиот хаганат, со што ја трансформирал државата во значајна воена и политичка сила во Источна Европа. Во обид да ги реши тензиите меѓу бугарските бојари (високи благородници) и Словените, како и внатрешните борби за престолот, кан Крум се раководел од убедувањето дека најдобриот начин за зацврстување на државната власт е преку јакнење на централната управа и донесување закони што би ја елиминирале дискриминацијата меѓу населението. Следствено, хан Крум ја презел улогата на законодавец во бугарската држава, настојувајќи да воспостави ред преку закони што ги задоволувале потребите и на народот и на државата. За време на неговото владеење продолжиле и активностите за развој и изградба; тој ја обновил престолнината Плиска – која царот Никифор претходно ја запалил и уништил во 811 година – и ја украсил со статуи и споменици. Освојувањето на териториите што ги опфаќале Ниш, Белград, Софија и Источна Унгарија ја ставило под бугарска контрола трговската рута што ја поврзувала Византија со централниот дел на Подунавјето. Подоцна, со освојувањето на Скопје, под бугарска контрола дошла и рутата Солун–Белград. На тој начин, Бугарите обезбедиле целосна доминација над трговските и воените патишта што ги поврзувале Византија, Балканот и Централна Европа.
По смртта на Крум, Бугарскиот хаганат помина низ краток период на неизвесност; според истражувањата на Ѓ. Моравчик, поглавари по име Дукум, Диценг и Цук (Тук) — чиј точен идентитет останува нејасен, но кои веројатно биле синови или внуци на Крум — извесно време се бореле меѓусебно за престолот, по што на власт дошол синот на Крум, Омуртаг (814–831).
За време на владеењето на Омуртаг биле преземени напори да се ограничи растечкото влијание на словенскиот елемент и на христијанството — сили што се заканувале да го поткопаат посебниот бугарски идентитет — и започнале првичните движења и конфликти против христијанството. Хан Омуртаг потпишал триесетгодишен мировен договор со Византиското Царство. Кога Маџарите, кои живееле покрај бреговите на реката Дон, биле принудени да се повлечат кон запад — првенствено поради притисокот од Печенезите (племе што мигрирало од Туркестан) — и навлегле на бугарска територија во близина на реката Днепар (Ози), Омуртаг бил принуден да влезе во битка со нив. Тој исто така склучил мировен договор со Франките, отстапувајќи им го регионот на Југоисточна Панонија и градот Сирмиум (Срем). Одржувајќи мирни односи со соседите, хан Омуртаг добил можност повеќе да се фокусира на административниот, архитектонскиот и културниот развој на своето царство, со што го отворил патот за негов напредок во секој поглед. Посветен на развојот на својата земја, Омуртаг наредил изградба на палати, градови, водоводи и монументални градби од делкан камен. Покрај изградбата на Големиот бедем, хан Омуртаг — кој работел и на обновата на градот Плиска откако тој бил запален од царот Никифор — во 821 година наредил да се изгради и втора палата за себе. Изградена јужно од Плиска, во близина на реката Тиса, оваа палата години подоцна станала центар на државата (Преслав). Меѓу натписите создадени за време на владеењето на Омуртаг, најзначајни се оние поврзани со карпестиот релјеф кај Мадара и со локалитетот во областа Свештари-Мумџулар, каде што се наоѓа гробницата (курганот) на Омуртаг. Иако поголемиот дел од овие натписи се на грчки јазик, два од нив се напишани на бугарско-огурски (огурски) туркиски јазик со употреба на грчки букви. Во ерата на Омуртаг била заокружена административната организација на државата, а благодарение на напредокот во економската и културната сфера, Бугарскиот хаганат се издигнал како значајна сила во Централна Европа.
turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
fokus.mk
