Алеко Константинов
БАЈ ГАЊО ВО БАЊАТА
– Почекајте да ви раскажам за мојата средба со бај Гањо – викна Стојчо.
– Ајде, раскажи ми – извикавме сите, бидејќи знаеме дека Стојчо знае да раскажува такви комедии.
– И тоа беше во Виена. Едно утро седев во кафулето, Мендља, нарачав чај и почнав да ги разгледувам нашите бугарски весници. Навлегов во една многу интересна статија, која раскажуваше за начинот на кој уставот може среќно да се преклопи, дури и целосно да се расклопи, а сепак да биде недопрен… Читав така, се занесов, кога во еден момент некој ми извика на уво: „О-о-о! Добар ден!“ – и испотена рака ми ја зграби десната рака. Погледнувам нагоре: господин со широки рамена, црнооки, црнокоси, па дури и црнокожи, со свиткани мустаќи, остро лице, избричена брада, облечен (што мислите?) во раскош, раскопчан, со црвен појас два или три прста под елекот, бела (бела во наш стил) кошула, без вратоврска, црна, искривена капа, чизми и стап од Враца под рака. Млад човек: сигурно има најмногу триесет години.
– Извинете, господине – му велам со скромно чудење, – немам задоволство да ве познавам.
– Што? Не ме познаваш, кајш? Бугарин си, нели?
– Јас сум Бугарин.
– Па?
– Па?
– Па, ајде, стани и да прошетаме. Што правиш тука? Се викам Гањо. Стани!
Немаше потреба да ми каже дека е Гањо.
- Извинете, господине Гањо, сега не сум слободен.
- Па што правиш во кафулето кога не си слободен?
Не сметав за потребно да му дадам никакви објаснувања. Но, тој не покажа ни најмала желба да ме остави на мира и само избувна:
- Стани да ме водиш во бањата. Каде е тука бањата?
О-хо! Да го водам во бањата! Мене почнаа по малку да ме подземат ѓаволите, но се воздржав, и не само што се воздржав, туку и ме насмеа. Беше јасно дека на чичко Гањо навистина му требаше бања: од далеку мирисаше кисело. Немаше што да направам. Сонародник - морам да го послужам. Па си помислив, ќе ја искористам можноста и ќе се истуширам. Беше жешко. Тргнавме и се упативме кон летна бања со широк базен. Патем, кога ќе наидевме на нешто интересно, секогаш сметав за потребно да му го посочам и објаснам на бај Гањо, но забележав дека ме слушаше неволно и повремено рамнодушно ќе кажеше нешто како „О, така ли е?“ или „Знам“, со што, очигледно, сакаше да ми препорача дека не е прост. Или ме прекинуваше со некое прашање што беше сосема неважно за она што му го објаснував. На пример, му кажував нешто за споменикот на Марија Тереза на плоштадот меѓу Музеите, а тој ме повлече за ракавот:
– Гледај, онаа таму, во синиот фустан, а? Како ја гледаш? И кажи ми, како знаеш кој е тој и тој, кој не е? Многу пати сум се збунил, нели? – бај Гањо го дополнува своето прашање со ѓаволско намигнување.
Стигнавме во бањата. Срцето ми чукаше силно – како да почувствува што ќе се случи. Земаме билети на касата. Бај Гањо бара „кусур“ со движење на прстите, кои ги ставил во шалтерот. Касиерката му го подава кусурот со насмевка, бај Гањо ја гледа со мрсни очи, ги зема парите и со чудна кашлица ги искажува своите чувства. Таа се распукува во смеа, Баи Гањо, воодушевен, ги извиткува левите мустаќи и ја тресе главата:
– Че фромоза еш домнета. А бе, Стојчо, прашај ја дали знае влашки. – Штиј румунешти? – прашува самиот бај Гањо.
Во ова време влегува друг посетител и се провлекуваме во заедничката соба. Кружен ходник. Околу него се соблекувални, скриени со завеси. Во средината има базен, одделен од ходник со ниска дрвена решетка. До базенот се влегува по неколку мали скали. Бај Гањо и јас земавме две соседни соби. Брзо се соблеков и влегов во ладниот базен. Во водата, неколку Германци свечено и тивко ги истегнуваа мускулите и дишеа. Бај Гањо се задржува долго време и зад завесата од неговата соба може да се чујат стенкања и тропкање на некои стаклени предмети; конечно завесата се повлекува и тој се појавува лично, со влакнести гради и нозе прошарани од чорапите - држејќи врзло во раката: тоа беа скапоцените мускали, врзани во не толку чиста марама, која се плашеше да ја остави во собата. „Како знаеш дека нивните ѕидови се цврсти? Ќе искинат даска, ќе продолжат и ќе се удават.“ Се огледа низ ѕидовите на ходникот, барајќи шајка на која ќе го закачи јазолот; помисли дека бидејќи е ѕид, мора да има шајка на него, и се сврте кон мене:
- Колку се прости овие Германци, немаат мозок да заковаат еден шајка, па кажуваат дека ние сме биле прости.
Конечно убедувајќи се во простотилакот на Германците, бај Гањо неодлучно го стави марамчето со мускалите пред влезот во неговата соба, за да му бидат пред очите додека не се истушира.
- Слушај, момче, - се сврте кон мене, - ти ем капи се, ем ги надгледувај мускалите, а потоа гледај што ќе направам. - И со овие зборови, чичко Гањо ја крена едната нога и стапна на оградата… - Ти само гледај… Стана, ја спушти другата нога, стана, се прекрсти и извика:
– Гледај… О Боже мој, помогни ми… Оп!… – И се фрли во воздух, ги свитка нозете во пунџа и – бум! – во средината на базенот.
Млазеви вода се издигнаа и ги засипаа главите на зашеметените Германци: брановидни кругови отскокнуваа од центарот кон рабовите, се прелеваа зад базенот, повторно потонаа, и кога водата се смири и стана бистра по неколку секунди, сите во базенот можеа да ги видат уморните гестикулации на бај Гањо под водата. Се крена, ги спушти нозете, стапна на дното, стана со затворени очи и затнати уши, се истресе од водата – пуф! – и прскаше вода низ свенатите мустаќи – пуф! – и ја исцеди водата од косата и лицето, ги отвори очите, ме погледна и се насмеа:
– Ха, ха, ха… а? Што сакаш да кажеш?…
Не успеав ништо да кажам, бидејќи се фрли хоризонтално над водата и почна да ја плеска површината со рацете, почна да плива по „гемиџиски“: плас! – со раката и два удара назад, плас! – со другата рака и уште два удара. Целиот базен вриеше. Како да бевме под водопад. Брановите удираа по рабовите, синџири од капки прскаа сè до спротивните ѕидови.
– Тоа се вика „по гемиџиски“ – извика триумфално бај Гањо низ брановите. – Почекајте малку, ајде да им покажеме на кого викаат „вампир“.
И свртувајќи се на грб, почна толку немилосрдно да ја удира површината на пенестата вода со нозете што прскаше до таванот. Брзо ги замавна рацете за да го изрази кормилото на паробродот: „Тупа-лупа, тупа-лупа, фијууи!“ – и бај Гањо свиреше со устата. Германците се замрзнаа на своите места. Веројатно го сметаа мојот придружник за некој дојденец, источен човек кој сè уште не влегол во лудница, и на нивните лица забележав не толку огорченост колку сожалување. А бај Гањо, очигледно, прочита на нивните лица бесконечно восхитување од неговата уметност и затоа брзо се искачи по скалите, се исправи со малку раширени нозе, надмено ги погледна Германците, почна херојски да ги удира влакнестите гради и победнички извика:
– Булгар! Булга-ар! – и уште посилно се удираше во градите. Гордиот тон со кој ја изговори оваа препорака зборуваше многу; Овој тон рече: „Еве го, видете го Бугаринот! Ова е тој, ваков е! Само сте слушнале за него, херојот од Сливник, балканскиот гениј! Еве го сега пред вас, цел, од глава до пети, лично! Видете за какви чуда е способен! И само тоа ли! О, за какви други работи е способен! Бугарите биле прости, а! Гиди, Чифути со Чифути!“
- А бе прашај дали имаат сапун - ми вели бај Гањо, откако неговиот патриотски ентузијазам малку се олади, - погледни какви ми станале нозете...
И навистина, неговите стапала не беа најсоодветниот модел за Аполон Белведерски. Шарите на неговите чорапи беа втиснати на кожата - веќе нечисти и обраснати. Освен тоа, не можеме да ги зачудиме Бугарите со нечистотија: не можеме да ја натераме дури ни најжестоката имагинација да замисли нешто понечисто од она што самата реалност може да ви го претстави...
Со овие зборови, Стојчо ја заврши својата приказна.
