Условите под кои се случува диференцијалзијата на матичните клетки е предмет на бројни истражувања и за тоа, сеуште, многу малку се знае. Сигналите кои доведуваат до диференцијација ги вклучуваат соединенијата кои произведуваат други клетки, физичкиот контакт со соседните клетки и контакт со молекулите од микросредината.
Прашањето кое се поставува е: „Дали е можно да се утврди точниот збир на сигнали кој доведува до диференцијација на матичните клетки во различни клеточни типови во организмот?“.
Развојната технологија заснована на матичните клетки зависи од нашата способност да во лабораториски услови во целост ги репродуцираме процесите кои се одвиваат во живиот организам.
Постоечките технологии бараат значителни усовршувања, бидејќи денес на пример, само 1% матични клетки под до одредени услови формирааат срцево ткиво.
Поделба и потекло на клетките
Основна каратеристика на матичните клетки е нивната способност да се делат, односно да од нив настануваат потполно нови и исти клетки во тек на долг временски период. Тие се недиференцирани клетки, но под одредени физиолошки и експериментални услови можат да се развијат во некои други типови на клетки.
Адултни матични клетки од коскена срцевина
Иако тие се нарекуваат матични клетки, сепак тие се делат на неколку врсти. Првата поделба на матичните клетки е според „потентноста“, односно способноста за делење и понатамошно развивање, а втората поделба е според нивното потекло.
Според своето потекло, матичните клетки се делат на:
адултни,
ембрионални.
Адултни матични клетки
Адултните клетки можат да се издвојат од телото на возрасен човек, од дете и од папочната врвца.
Овој тип на матични клетки може да се диференцира во други сродни врсти на клетки.
Ембрионални матични клетки
Ембрионалните матични клетки се добиваат од внатрешната маса на клетките на бластоцитот (ран стадиум на ембрион). Имено, неколку дена по оплодуавањето, ембрионот поприма форма на шуплива топка-бластоцит, во чија внатрешност се наоѓаат ембрионални матични клетки. Тие имаат способност да се диференцираат во сите видови на клетки, па дури и во цел организам. Доказ за тоа е постоењето на идентични близнаци.
Е за ова најмногу вријат...уствари и за адултните исто...ахх религии
Ембрионални матични клетки
Хуманите ембрионални матични клетки за прв пати се изолирани во 1998 година, додека адултните матични клетки се проучуваат уште од 1960-та година.
Проучувањето на тератокарциномот довело до откривање на матичните клетки. Овој комплексен тип на тумор се одликува, покрај со специјализирана група на клетки, и со група на неспецијализирани клетки. Неспецијализираните клетки, наречени ембрионални карциномски клетки, покажувале способност да се диференцираат во различни клеточни типови.
Внимателното проучување на настанувањето на тератокарциномот кај експерименталните животни довело до откривање на ембрионалните матични клетки во почетокот на 1980-те години.
Научниците од Универзитетот во Висконсин, во 1998 година ја изолирале првата човечка ембрионална матична клетка.
Прво случување во развојот на организмот на цицачите е почетокот на делбата на оплодената јајна клетка на меѓусебно идентични клетки. Овие рани ембрионални матични клетки се плурипотентни, што значи дека од нив, со нивна диференцијација, може да настане било која клетка во организмот, како и цел организам (доказ за тоа е постоењето на идентични близнаци).
Неколку дена по оплодувањето (кај жената 4-5 дена), ембрионот поприма форма на шуплива топка која се нарекува бластоцист. Бластоцистот се састоји од два типа на клетки:
Трофобластните клетки го сочинуваат sидот на бластоцистот и учествуваат во развојот на постелката (плацента),
Ембриобластните клетки ја сочинуваат внатрешната маса на клетките која се развива во фетус. Клетките на внатрешната маса се плурипотентни, што значи дека можат неограничено да се делат и да од нив, со нивно диференцирање, може да настане било која клетка на организмот.
Матичните клетки постојат во сите степени на развој на организмот на цицачите. Тие се присутни во фетусот, како и во некои ткива во возрасниот организам. Нивната улога е да ги обновуваат клетките, а со самото тоа и да одржуваат одредена рамнотежа во организмот. Овие клетки се мултипотентни и можат да дадат одредени видови на клетки во зависност од потребата на организмот.
Матичните клетки од крвта на папочната врвца се, исто така, мултипотентни.
Одгледување на матични клетки во лабораторија
Процесот на одгледувањето на клетки во лабораторија се нарекува култура на клетки.
Култура на ембрионални матични клетки се воспоставува со префрлање на внатрешната маса на клетките од бластоцитот во посебен стерилен сад кој содржи подлога со хранливи состојки и неопходни фактори на раст. Матичните клетки се делат и се шират по површината на садот. Кога клетките ќе достигнат одредена густина, тие се пренесуваат во нови лабораториски садови и понатаму се одгледуваат. По 6 и повеќе месеци на култивирање, бројот на клетките кои водат потекло од само 20-30 клетки на почетната популација, достига и до неколку милиони. На тој начин настанува линија на ембрионални матични клетки, кои понатаму се користат за добивање на разни видови на клетки.
Матичните клетки можат да се развијат во различни типови на клетки, а тоа зависи од бројни фактори. Во желбата да добијат одреден вид на клетки, научниците ја менуваат подлогата во културата, ја менуваат површината на лабораторискиот сад во кој се одгледуваат клетките, или ги модифицираат самите клетки со додавање на различни гени.
Терапевтски можности
Потенцијална тераписка примена на матичните клетки
Главната цел на биоинзинерингот на матичните клетки е да овозможи контрола на нивната диференцијација. Доколку тоа се постигне, нивната примена во тераписки цели би била огромна. Една од можните примени е генерирање на различни типови на нервни клетки, кои би се користеле во лекувањето на неврогенеративните болести како што се Алцхајмеровата и Паркинсоновата болест, потоа лица со оштетувања на коскената срцевина и слично.
Би била, исто така, можна и продукцијата на срцеви мускулни клетки за пациенти кои прележале инфаркт.
Се разгледува и можноста за продукција на клетките на панкреатичните островца кои лачат инсулин, кои би можеле да се користат во третманот на дијабетот од тип 1, како и продукција на фоликули на влакна, кои би се користеле за лекување на ќелавоста.
Матичните клетки би можеле да се користат и за добивање на цели органи како што се црн дроб, бубрези, срце, очи, па дури и делови на мозок, што претставува голем предизвик за научниците, но бара време и голем напор и истрајност.
Едно е сигурно, кога човекот ќе ги открие сите тајни на матичните клетки, тоа ќе биде права револуција во модерната медицина.
Видови на терапии со матичните клетки
Постојат два вида на терапија со матичните клетки:
автологна (со сопствени клетки),
алогена (со клетки од доброволен давател).
Предноста на автологното над алогеното лекување и терапија е во тоа што во случај на одреден број на заболувања, телото на болниот може да ги отфрли туѓите матични клетки.
Кои болести можат да се излечат со клетките кои се земаат од папочната врвца?
Матичните клетки го спасуваат животот
Клетките кои се при раѓањето на детето извлекуваат од папочната врвца и кои се чуваат со помош на специјална крио-метода наскоро ќе може да спасуваат животи на милиони луѓе ширум светот. Со помош на овие клетки се лекуваат пореметувања на крвта, метаболизмот, имунитетот и многу други.
Сето ова е кажано на Првиот конгрес посветен на матичните клетки, кој е одржан во Атина под покровителство на организацијата „Cryo - Save“, европски лидер за земање, издвојување и чување на матичните клетки.
На конференцијата учествувале најпознатите светски научници, лекари-специјалисти како гинеколози, генетски инженери и други, кои објасниле што се можат матичните клетки да лекуваат и зошто е важно тие да се чуваат.
Оваа метода на чување на матичните клетки е можна во многу земји во светот.
Со помош на матичните клетки за сега е можно да се излечат повеќе од 75 тешки и до неодамна неизлечиви болести. Меѓу болестите кои се лекуваат со матични клетки се малигните заболувања, пред се леукемијата, потоа пореметувањата на крвта, вродените пореметувања, како и пореметувањата на имунитетот.
Кој се може да се лекува со матични клетки?
Научниците утврдиле дека дури четири генерации од една фамилија можат да се лекуваат со матичните клетки на новороденчето.
Дури и мајката, доколку заболи, може подоцна во животот да се лекува со овие клетки.
Дали е земањето на матичните клетки секогаш успешно?
Во повеќето случаи земањето на матичните клетки е успешно.
Во некои ситуации количината на крвта земена по породувањето е многу мала. Тоа најчесто се случува при породување со царски рез или кога ќе се родат близнаци, а тогаш е и присуството на матичните клетки во крвта недоволно.
Обавезни анализи
Во текот на самата бременост се прават тестови на крвта со цел да се утврди дали постојат инфекции со вируси, на пример со вирусот на хепатитот Б и Ц, со вирусот на сида, со цитомегаловирусот.
По раѓањето на новороденчето, по земањето на матичните клетки од папочната врвца, тие клетки се, исто така, подвргнуваат на бројни лабораториски анализи. Така, се утврдува дали постои можност за бактериска контаминација и се исклучува присуството на бактериски, вирусни или габични инфекции.
По овие детални лабораториски анализи, се тестира виталноста на матичните клетки, и дури потоа, тие се замрзнуваат. Овие клетки се чуваат во посебни услови, т.е. на температура од минус 196 степени Целзиусови со помош на течен азот. Ваквото чување на матичните клетки може да трае вечно.
На кои лица им се препорачува да зачуваат матични клетки?
Докторите препорачуваат чување на матични клетки доколку во фамилијата постојат следниве болести или ризици:
Доколку е присутна позитивна фамилијарна анамнеза за рак, заболувања на крвта или било кои други болести кои се излечиви со матичните клетки,
Кај парови од различни раси, поради неможноста за наоѓање на сроден дарител (донор)
